از قديم الايام نام اصفهان چون ستاره اي درخشان در آسمان فرهنگ و ادب، اسلام و ايران درخشش داشته و تاثيري كم نظير بر علم و تمدّن اسلامي نهاده است. محققين و پژوهشگران بيشتر ترقيّات علمي و ادبي و صنعتي ايران را از قريحه و ذوق سرشار مردم اصفهان مي دانند. با بررسي نتايج تاريخ نهضت هاي ادبي و هنري اين نكته مشخص مي شود كه اگر در شكل گيري آن نهضت ها اصفهاني پيشقدم نبوده لكن دستي در كار داشته است.

طبع لطيف و ذوق سليم به همراه روح اختراع و ابتكار مردم اصفهان باعث شده اند تا هر جنبش و نهضتي چون به اصفهان مي رسد در مدتي اندك به وسيله اصفهاني و در زيردست او كاملتر شود. با استقرار اسلام و شكل گيري تمدن اسلام، اصفهان نيز همچون بغداد و ري و دمشق و بخارا جايگاهي والا يافت. در قرون متمادي بعد ار اسلام اصفهان همواره منشاء خدمات فراوان به علوم و انديشه هاي اسلامي بود. در دوران آل بويه با تشويقات بزرگاني چون ابن عميد كاتب و صاحب بن عباد ستارگاني در آسمان علم و ادب و فقه و ساير علوم اصفهان درخشيدن گرفتند. كه تا قرنها انديشه هاي آنان روشني بخش دنياي اسلام بود.

در دوران سلجوقيان به همت سلاطين اين خاندان و دولتمردان دانشمندي همچون خواجه نظام الملك طوسي و ديگراميران و اعيان اين دولت اصفهان به صورت يكي از بلاد آباد و با عظمت دنيا درآمد و نظاميه اصفهان به عنوان يكي از نهادهاي بزرگ به تربيت دانشمندان و علما پرداخت. در طول اين 7 قرن اصفهان به چنان جايگاهي دست يافت و به آن حد از منزلت رسيد كه اين شهر را قبه الاسلام و دارالعلم و خيرالبلاد ناميدند.

با حمله مغول و بعد از آن يورش تيموريان شهر اصفهان نيز همانند بسياري از شهرهاي كشور ما ويرا ن شد و بر اثر تهاجم اين دو قوم خونخوار شمار زيادي از دانشمندان و شاعران و ادباء و فقهاي بزرگ به شهادت رسيدند و يا از اصفهان مهاجرت كردند اما چراغ علم در اين شهر بزرگ خاموش نشد. و بزرگاني مانند بابا ركن الدين و بابا قاسم اصفهاني به آموزش و تعليم و تعلم پرداختند.

از اوائل قرن دهم قمري، صفويه به قدرت رسيدند و در حدود يك قرن بعد اصفهان پايتخت ايران شد و نزديك 140 سال مركز كشور بود. در اين مدت ضمن احداث بناهاي بي شمار مدارس فراواني نيز تاسيس شد و نهادهاي آموزش معروفي همچون مدرسه نيم آورد و كاسه گران و ملا عبدالله و چهار باغ و جده بزرگ و جده كوچك هريك به منزله بزرگترين دانشكده الهيات عصر خود به شمار رفتند و بزرگان فراواني در آنها تحصيل كردند و به تربيت شاگردان برجسته پرداختند.

نهضت بزرگ علمي عصر صفويه آنچنان گسترش يافت كه تا عراق و شام اثر مستقيم گذاشت. دانشمنداني مانند شيخ بهايي، ميرداماد ملاصدرا، ميرفندرسكي و فقهاي نامدار و برجسته اي چون شيخ لطف الله جبل عاملي، ميرزا رفعيا، آقا حسين خوانساري، مجلسي اول و دوم شهر اصفهان را به شهرتي رساندند كه نام آن با انواع علوم و فنون متداول آن عصر همراه و عجين گشت.

با حمله افغانها و سقوط سلسله صفويه اوضاع اصفهان بحراني شد و برخي از دانشمندان و علمائي كه در اصفهان بودند كشته شدند و عده اي نيز ناچار به مهاجرت شدند و شهر اصفهان از آن همه عظمت عاري گشت.

در دوره افشار و زند و قاجار به سبب تغيير پايتخت و ناآرامي اوضاع و بي لياقتي حكام، شهر اصفهان نتوانست مقامي را كه در دوران صفويه داشت به دست آورد. نهضت مشروطيت علاقه و توجه مردم را به تعليم و تعلم برانگيخت. مردم اصفهان نيز پاي به پاي شركت در انقلاب مشروطيت به تأسيس مدارس اقدام كردند